مىكردند . حتى اگر لازم بود كمپانى براى حلّ دشواريها ، نمايندهء خاصى به باب عالى اعزام مىداشت . مفهوم اين پيش‌نگريها و چاره‌انديشيها اين نبود كه سفيران يا كنسولها در حوزهء مأموريّت خود قادر به انجام دادن وظايف قانونى و مستقلّ خويش نباشند ، بل كه منظور كمپانى از اعمال اين تدبير و مآل‌انديشى جلب اطمينان و اعتماد اعضاى خود بود تا فارغ از تشويش و پراكندگى خاطر با دلگرمى به انجام دادن وظايف خويش بكوشند . اگر مورد خاص و حادى پيش مىآمد هيأت مديره كمپانى ، وزير دارايى و ديگر مسؤولان را براى شنيدن گزارش و مستدعيات خود فرا مىخواند ، و با آنان در مورد مسائل مورد نظر مذاكره مىكرد . اين نكته آوردنى است كه بر اطلاق و على الاصول وزير دارايى منتخب كمپانى شرقى است ، و وى موظف است با نهايت كوشش و همّت ، بدون تأخير ، همه ضروريات زندگى و احتياجات كليّهء كاركنان سفارتخانه و كنسولگريها را فراهم كند ، و در اختيارشان بگذارد . آنان نيز متقابلا در برابر ملت موظفند كه با تدبير كافى و كمال كاردانى در حسن جريان بازرگانى و همهء امور مربوط به آن بكوشند و پيشرفت و روايى آن را فداى منافع خود نسازند . اين نكته گفتنى است كه كمپانى براى ثبات و دوام موقع تجارى خود در مشرق زمين « 3 » و حفظ اعتبار آن ، شرايط و اصول متين و عاقلانه‌اى را رعايت مىكند و به كار مىبندد . از اين رو مقام و موقع مؤسسات تجارى ديگر كشورها ، با آن كمپانى شرقى انگلستان به هيچ روى قابل مقايسه نيست . شركت شرقى انگليس در ازمير متجاوز از بيست شعبه معتبر دارد . همهء مديران و كارمندان اين مؤسسات اسبهاى نژاده و پر قيمت دارند ، و اسبهاى ازمير كه مهمترين شهرهاى منطقهء ناطولى ( natolie ) است به زيبايى و تيزگامى و بادرفتارى در سراسر گيتى شهره است . مؤسسات تجارى هلنديها در اين شهر معتبر خالى از شهرت و اعتبار نيست ، و از اين نظر بر ديگر مؤسسات تجارى كشورهاى اروپايى برترى دارد اما فعاليّت بازرگانى آنان بيشتر محدود به همين شهر است ، و در ديگر شهرهاى كشور پهناور عثمانى گسترده نشده است . كار مهم مؤسسات تجارى هلنديها محدود به انتقال ارامنه و كالاهاى آنها به مغرب زمين و بازگرداندن ايشان به مشرق زمين است ؛ و از اين كار

--> ( 3 ) - در اين موارد مقصود از مشرق زمين كشور عثمانى است .